Şah damarı olarak bilinen karotis arterler, boynun her iki yanında bulunan ve beyne kan taşıyan ana damarlardır. Bu damarların daralması veya tıkanması beyne giden kan akımını azaltır. Beyin hücreleri oksijensiz kaldığında kalıcı hasar oluşabilir. Bu durum felç yani inme ile sonuçlanabilir.
Şah Damarı Daralması Neden Oluşur?
En sık neden damar sertliğidir. Damarın iç yüzeyinde kolesterol ve kireç birikimi olur. Bu birikim zamanla plak oluşturur ve damar lümeni daralır. Sigara, yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol ve ileri yaş en önemli risk faktörleridir. Erkeklerde ve kalp damar hastalığı olan kişilerde daha sık görülür.
Felç Nasıl Gelişir?
Şah damarı daraldığında iki şekilde felç gelişebilir. Birincisi, daralmış bölgeden kopan küçük pıhtı parçaları beyin damarlarına gider ve ani tıkanma oluşturur. İkincisi, damar tamamen tıkanır ve beyne yeterli kan ulaşamaz. Sonuçta beyin dokusu hasar görür.
Belirtileri neler?
Felç belirtileri genellikle aniden başlar. Yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük, konuşma bozukluğu, görme kaybı ve denge kaybı en sık belirtilerdir. Bu bulgular birkaç dakika sürüp düzelebilir. Bu duruma geçici iskemik atak denir ve ciddi bir uyarıdır. Kalıcı belirtiler gelişirse inme söz konusudur ve acil müdahale gerekir.
Tanı nasıl konulur?
Tanı genellikle ultrason ile konur. Gerekirse tomografi anjiyografi veya manyetik rezonans anjiyografi yapılır. Amaç daralmanın derecesini ve beyin dolaşımını değerlendirmektir.
Ne Zaman Müdahale Gerekir?
Daralma oranı yüzde ellinin altında ise genellikle ilaç tedavisi ve takip önerilir. Yüzde yetmiş ve üzerindeki daralmalarda, özellikle hasta felç geçirmişse girişimsel tedavi önerilir. Amaç yeni bir felci önlemektir.
İlaç Tedavisi
Tüm hastalarda kan sulandırıcı ilaçlar, kolesterol düşürücüler ve tansiyon kontrolü önemlidir. Sigaranın bırakılması şarttır. Ancak ciddi daralmalarda tek başına ilaç yeterli olmayabilir.
Açık Cerrahi Tedavi
Şah damarı daralmasında en klasik ve etkili yöntem karotis endarterektomi adı verilen ameliyattır. Bu ameliyatta boyunda küçük bir kesi yapılır. Damar geçici olarak kontrol altına alınır ve içindeki plak temizlenir. Daha sonra damar tekrar kapatılır.
Bu yöntem uzun yıllardır uygulanmaktadır ve felç riskini belirgin şekilde azaltır. Özellikle semptom vermiş yani felç veya geçici felç geçirmiş hastalarda etkilidir. Deneyimli merkezlerde komplikasyon oranı düşüktür.
Kapalı (stent-Endovasküler) Tedavi
Kapalı yönteme karotis stentleme denir. Kasık damarından girilerek daralmış şah damarına ulaşılır. Dar bölge balonla genişletilir ve içine stent yerleştirilir. Stent damarın açık kalmasını sağlar.
Bu yöntem özellikle ameliyat riski yüksek hastalarda tercih edilir. Boyun bölgesinde daha önce ameliyat geçirmiş olanlarda veya ciddi kalp hastalığı olanlarda avantaj sağlayabilir. Ancak işlem sırasında beyne pıhtı gitmesini önlemek için özel koruma sistemleri kullanılır.
Açık ve Kapalı Yöntem Arasındaki Fark nedir?
Açık cerrahi doğrudan plağın çıkarılmasını sağlar ve uzun dönem sonuçları çok iyidir. Stentleme ise daha az invazivdir ve iyileşme süresi genellikle daha kısadır. Hangi yöntemin tercih edileceği hastanın yaşı, genel sağlık durumu ve damar yapısına göre belirlenir.
Tam Tıkanma Durumu
Şah damarı tamamen tıkanmışsa çoğu zaman cerrahi müdahale yapılmaz. Çünkü risk faydadan fazla olabilir. Bu hastalarda ilaç tedavisi ve diğer damarların durumu önem kazanır.
Ameliyat Sonrası Süreç
Açık cerrahi sonrası hastalar genellikle bir iki gün içinde taburcu edilir. Stent işlemi sonrası taburculuk daha erken olabilir. Ancak her iki durumda da kan sulandırıcı ilaçlar düzenli kullanılmalıdır. Tansiyon kontrolü çok önemlidir.
Riskler
Her girişimde olduğu gibi felç, kanama, sinir hasarı ve nadiren ölüm riski vardır. Ancak ciddi daralması olan ve felç geçirme riski yüksek hastalarda tedavi edilmemek çok daha büyük risk taşır.
Korunma
En önemli korunma yöntemi risk faktörlerinin kontrolüdür. Sigaranın bırakılması, sağlıklı beslenme, düzenli egzersiz, kolesterol ve tansiyon kontrolü hayati önem taşır. Diyabet varsa iyi düzenlenmelidir.
Sonuç
Şah damarı daralması felcin önemli nedenlerinden biridir. Erken tanı ve uygun tedavi ile felç riski büyük ölçüde azaltılabilir. Açık cerrahi ve kapalı stent yöntemleri etkili tedavi seçenekleridir. Hangi yöntemin uygulanacağı hastaya özel olarak belirlenir. Düzenli takip ve yaşam tarzı değişiklikleri tedavinin ayrılmaz parçasıdır.